Tips uit Duitsland

Tekst: Han Verschuur

Twee actieve Nivonners – Han Verschuur (Centraal Bestuur) en Diana Snijders (Eikhold) – hebben in het Zwarte Woud een bijeenkomst van Duitse natuurvriendenhuizen bezocht. Zij hebben er verteld hoe het Nivon zijn accommodaties beheert, maar zij hebben ook nuttige tips meegenomen waarmee wij ons voordeel kunnen doen. Rond diverse Duitse huizen bestaat voor gasten een uitgebreid programma van activiteiten, gericht op natuur en milieu.

Duitse natuurvriendenhuizen: sociaal-ecologische ontmoetingscentra

Een uitgebreid ontbijtbuffet, kleurrijke drankjes bij het zwembad, service de klok rond, zandstrand en een azuurblauwe zee … Zo stellen zich velen een ontspannen vakantie voor. “Maar achter de kleurrijke facades is het op veel plaatsen niet zo idyllisch,” zegt Cornelia Kühhas, toerisme-expert bij de Natuurvrienden Internationale (NFI). “Vaak werkt het personeel onder precaire arbeidsvoorwaarden, vrouwen en kinderen worden seksueel uitgebuit, toeristische projecten worden over de hoofden van de inheemse bevolking gerealiseerd, de plaatselijke bevolking wordt voor de realisatie van toeristische projecten uit hun woonomgeving verdreven, natuurlijke hulpbronnen worden uitgebuit,…”

Met Schwarzwälder Kirchtorte werd in november 2018 in het Natuurvriendenhuis Badener Höhe in het Zwarte Woud gememoreerd dat zo’n twintig Duitse Natuurvriendenhuizen tien jaar geleden met het kwaliteitsmanagementproject P19 zijn gestart, dat aanvankelijk was gericht op verbetering van de bedrijfsvoering, gezamenlijke inkoop en marketing. Later stond vooral een duurzame, ecologische bedrijfsvoering centraal. Daarmee vervult de wisselend samengestelde P19-groep een voortrekkersrol voor de overige 380 Duitse natuurvriendenhuizen.

In november 2018 bezochten Diana Snijders (namens de beheercommissies Natuurvriendenhuizen) en Han Verschuur (namens het Centraal Bestuur) een bijeenkomst van deze P19-groep in het NVH Badener Höhe in het Zwarte Woud op uitnodiging van de centrale Natuurvriendenorganisatie in Berlijn.

Beheerconcept

In Duitsland zijn de meeste natuurvriendenhuizen eigendom van zelfstandig opererende afdelingen. Het merendeel van de vierhonderd Duitse huizen wordt – met wisselend succes – door vrijwilligers in stand gehouden. Diverse huizen bieden volpension: dat vraagt om professionele inzet en continuïteit. Daarom worden regelmatig betaalde beheerders ingezet, of de huizen worden verpacht. Desondanks zijn de objecten zonder aanvullende ondersteuning van vrijwilligers nauwelijks te exploiteren. Lang niet alle huizen beschikken over een voorziening waar de gasten zelf eigen maaltijden kunnen verzorgen.

Rol van de afdeling

De verkaveling van het huizenbezit over de afdelingen levert vóór- en nadelen op t.o.v. het beheerconcept zoals wij dat in Nederland kennen. Nadeel is dat in de afdelingen niet altijd de deskundigheid en de continuïteit aanwezig is om tot een economisch verantwoorde exploitatie te komen. Een strakke financiële aansturing gebaseerd op een langetermijnvisie, zoals bij ons, is daarom in Duitsland moeilijker te realiseren. Automatisering van de boekingen is in Duitsland nog lastiger dan in Nederland door gebrek aan centrale regie.

Anderzijds kunnen de Duitse Natuurvriendenhuizen terugvallen op een afdeling. Die afdelingen vervullen vooral een essentiële rol bij de programmering van de activiteiten in en rond de huizen, terwijl beheercommissies van de Nivonhuizen vaak de handen al vol hebben aan het in stand houden en exploiteren van hun accommodatie. In een aantal gevallen ontbreken menskracht en expertise om onze huizen tot centra te maken waar onze maatschappelijke ambitie gestalte krijgt. Wij missen daardoor de kans relevante doelgroepen voor ons aanbod te interesseren en vast houden. Hoe essentieel zo´n afdeling als back-up is voor de levensvatbaarheid van een Natuurvriendenhuis bleek in de voormalige DDR. Toen daar de in 1933 geconfisqueerde huizen na de Duitse eenwording weer in het bezit kwamen van de Natuurvrienden-organisatie, bestonden daar geen afdelingen meer. De na zestig jaar herkregen huizen werden daarom in een stichting ondergebracht, die in 2007 failliet ging. Ook verpachte of huizen met beheerders in loondienst zijn zonder de inzet van vrijwilligers nauwelijks te realiseren. Dat heeft te maken met lage verblijfstarieven, hoge inkoopkosten seizoensinvloeden en de vaak geïsoleerde ligging.

Vrijwilligers

In Duitsland bestaan voor de inzet van vrijwilligers aanmerkelijk meer structurele regelingen dan in Nederland. Zo bestaat daar onder meer het zogeheten vrijwillige (Frans-Duitse) ecologische jaar. Het gaat om perioden van een half jaar tot anderhalf jaar. De deelnemers krijgen wat zakgeld en zij kunnen hun reiskosten declareren. Tijdens de vrijwilligersperiode worden 25 centrale scholingsdagen aangeboden. Jaarlijks worden op deze wijze meer dan 100.000 vrijwilligers bemiddeld door een veelheid aan instanties. Het gaat om vrijwilligers in alle leeftijdscategorieën, die vaak hun eigen expertise inbrengen. Het Feldberghaus (1352m) in het Zwarte Woud  richtte zich onder leiding van de betaalde beheerde Heinz Blodek op bio, fair en duurzaam. Hij formeerde rond het vrij geïsoleerd gelegen huis een team van vijftig vrijwilligers en betrokkenen. Met ondersteuning van de vrijwilligers kan jaarlijks voor veertig schoolklassen een programma gericht op de natuur worden geboden. Het effect was dat de bezetting in enkele jaren verdrievoudigde.

Ook voor het Nivon valt winst te behalen als wij in en rondom onze huizen een activiteitenprogramma kunnen bieden, waarmee wij onze pretentie eerlijk, sociaal, groen en verdraagzaam beter vorm geven.

Natuurvriendenhuis Badener Höhe

De P19-bijeenkomst vond plaats bij het natuurvriendenhuis Badener Höhe in het Zwarte Woud. Om er te komen moet je de laatste 1,8 km het natuurpark in te voet afleggen. De huiswachten Andrea Joekl en Erich Müller staan de gasten op te wachten met twee ezels voor het transport van de bagage. Daarnaast produceert Erich met vier bijenfamilies 35 kg honing, waarmee hij jonge bezoekers duidelijk wil maken wat het belang is van insecten in de natuur. Er ontbreken nog een paar kippetjes.

Het huis heeft een uitgesproken internationaal karakter. Enerzijds door de vrijwilligers uit het buitenland en anderzijds door de ligging aan de Westweg en aan de Europese langeafstandsroute E1 van de Noordkaap naar Sicilië.

Tot de gasten behoren de Young Explorer, jongeren afkomstig uit heel Duitsland, die vertrouwd worden gemaakt met het natuurpark, om daarna als ambassadeur voor het park op te treden. Dit project wordt gesponserd vanuit het deelstaatministerie voor milieu en vanuit het bedrijfsleven. Daarnaast werkt het huis samen met het Junior-Ranger-programma, dat beoogt jongeren intensief kennis te laten maken met de natuur in regionale groepen en in samenwerking met scholen. Samen met de Naturfreundejugend is het huis betrokken bij de opleiding tot Nationalparkwart en het werkt samen met de vestiging in Freiburg van het United World College. In de praktijk blijkt dat een duurzame bedrijfsvoering de deur opent voor nieuwe gelijkgerichte doelgroepen.

Binnenkort wordt bij het natuurvriendenhuis een e-bike-laadstation geïnstalleerd. Technisch is dat eenvoudig. Er zijn niet veel kosten aan verbonden, maar vanuit marketingoogpunt is het een strategische investering, omdat de fietsers in het huis verblijven tijdens het opladen, hetgeen ongetwijfeld een positief effect zal hebben op de omzet.

Het beheerdersoverleg

De aanwezige beheerders van de natuurvriendenhuizen zijn zich er terdege van bewust dat hun huizen uithangbord van de beweging zijn. Of zij nu in loondienst, als pachter of als eigenaar van een huis optreden, de motivatie is hoog, de arbeidsbelasting relatief zwaar en zeker niet met een veertigurige werkweek te dekken. Een ecologische bedrijfsvoering wordt als een minimale bijdrage gezien in het kader van de klimaatproblematiek. De deelnemers aan het P19-overleg ervaren de jaarlijkse bijeenkomsten als waardevol; niet alleen vanwege de inleidingen van deskundigen (dit keer over vrijwilligersinzet en duurzaam textiel), maar vooral ook door de onderlinge uitwisseling van ervaring en inzichten.

Didacta – onderwijsbeurs in Keulen – gericht doelgroepbeleid

De Duitse Natuurvrienden hebben regelmatig een stand op de Didacta Onderwijsbeurs. De Natuurvrienden stellen daar hun huizen voor als onderkomen voor schoolreisjes, introductieweken, studiebijeenkomsten en projectweken. Sommige huizen hebben de status van Schullandheim. Dit betekent dat ze als vervangende pedagogische omgeving worden beschouwd, waar groepen gedurende één tot drie weken voor educatieve doeleinden mogen verblijven. De Schullandheime liggen vaak in de natuur. Er vinden meestal vakoverstijgende onderwijsprojecten plaats.

Nivon Natuurvrienden zou ook sterker kunnen inzetten op de scholenmarkt, maar dan zo mogelijk wel met een inhoudelijk aanbod dat past binnen de doelstellingen van onze beweging. Voor dit aanbod zouden op centraal niveau standaarconcepten ontwikkeld kunnen worden. Wij kunnen ook concepten en materiaal (zoals Umweltdetektiv) overnemen dat de Duitse Natuurvrienden al hebben ontwikkeld. Er bestaat overigens ook een algemene leidraad voor de Duitse Natuurvriendenhuizen. Het voert te ver alle punten daaruit hier te noemen. Samengevat gaat het om een duurzame relatie van mens tot mens en van mens tot natuur, om een ecologische en duurzame bedrijfsvoering, om solidariteit met sociaal zwakkere gasten, om actieve ontspanning in de natuur. De ontmoeting met Duitse beheerders van natuurvriendenhuizen heeft over en weer waardevolle inzichten contacten opgeleverd, die om een vervolg vragen. De geplande Nivon-95 Jaarmarkt in het Koos Vorrinkhuis te Lage Vuursche sluit aan op de bevindingen uit de deelname uit het P19-overleg. Dat is bemoedigend.